भगवान शंकराचे उग्र आणि तितकेच विलोभनीय रूप म्हणजे 'तांडव'. जेव्हा लंकापती रावणाने आपल्या शक्तीच्या गर्वात कैलास पर्वत उचलण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा महादेवांनी आपल्या पायाच्या अंगठ्याने कैलास पर्वताला दाबले. त्या भाराखाली रावणाचे हात दाबले गेले आणि वेदनेने व्याकुळ होऊन त्याने महादेवांची क्षमा मागण्यासाठी, त्यांची स्तुती करण्यासाठी उत्स्फूर्तपणे एका अद्भुत काव्याची रचना केली. तेच हे 'शिवतांडव स्तोत्र'!
हे स्तोत्र केवळ काव्यात्मक दृष्ट्या सुंदर नाही, तर यातील प्रत्येक शब्दाचा उच्चार मनामध्ये सकारात्मक ऊर्जा निर्माण करतो. आजच्या या लेखात आपण संपूर्ण शिवतांडव स्तोत्र आणि त्याचा सोपा मराठी अर्थ पाहणार आहोत.
संपूर्ण शिवतांडव स्तोत्र (मराठी अर्थासह)
(Shiv Tandav Stotra Lyrics with Marathi Meaning)
(टीप: वाचनाच्या सुलभतेसाठी प्रत्येक श्लोकानंतर त्याचा अर्थ दिला आहे.)
जटाटवीगलज्जलप्रवाहपावितस्थले गलेऽवलम्ब्य लम्बितां भुजङ्गतुङ्गमालिकाम् ।
डमड्डमड्डमड्डमन्निनादवड्डमर्वयं चकार चण्डताण्डवं तनोतु नः शिवः शिवम् ॥१॥
मराठी अर्थ: ज्यांच्या जटारूपी अरण्यातून वाहणाऱ्या गंगेच्या प्रवाहाने त्यांचे गळ्याचे स्थान पवित्र झाले आहे, ज्यांच्या गळ्यात सापांची मोठी माळ रुळत आहे आणि जे डम-डम असा डमरूचा नाद करत अत्यंत उग्र तांडव नृत्य करत आहेत, ते कल्याणकारी भगवान शिव आमचे कल्याण करोत.
जटाकटाहसम्भ्रमभ्रमन्निलिम्पनिर्झरी विलोलवीचिवल्लरीविराजमानमूर्धनि ।
धगद्धगद्धगज्ज्वलल्ललाटपट्टपावके किशोरचन्द्रशेखरे रतिः प्रतिक्षणं मम ॥२॥
मराठी अर्थ: ज्यांच्या जटांच्या समूहात गंगेच्या पाण्याचे प्रवाह वेगाने फिरत लाटांचे रूप घेत आहेत, ज्यामुळे त्यांचे मस्तक सुशोभित दिसत आहे, ज्यांच्या कपाळावर धगधगती अग्नीची ज्वाला पेटत आहे आणि ज्यांच्या मस्तकावर बालचंद्र (अर्धचंद्र) विराजमान आहे, अशा भगवान शिवांच्या चरणी माझी प्रत्येक क्षणी प्रीती जडो.
धराधरेन्द्रनन्दिनीविलासबन्धुबन्धुर स्फ़ुरद्दिगन्तसन्ततिमदोदमन्दविह्वले ।
महेन्द्रलेखशेखरे (महेन्द्रनेत्रनेत्ररे) रराजशेखरे मनाकृपा कटाक्षधोरणीनिरुद्धदुर्धरापदि ॥३॥
मराठी अर्थ: जे पर्वतराज हिमालयाची कन्या माता पार्वतीच्या विलासमय क्रीडेचे सोबती आहेत, ज्यांच्या कृपादृष्टीने भक्तांवरील मोठमोठी संकटे दूर होतात, ज्यांचे मन विश्वातील सर्व दिशांमध्ये पसरलेल्या दिव्य आनंदाने प्रफुल्लित आहे आणि जे इंद्रासारख्या देवांचेही राजे आहेत, अशा शिवांठायी माझे मन रमो.
जटाभुजङ्गपिङ्गलस्फ़ुरत्फणामणिप्रभा कदम्बकुङ्कुमद्रवप्रलिप्तदिग्वधूमुखे ।
मदान्धसिन्धुरस्फ़ुरत्त्वगुत्तरीयमेदुरे मनो विनोदभद्‍भुतं बिभर्तु भूतभर्तरि ॥४॥
मराठी अर्थ: ज्यांच्या जटांमधील सर्पांच्या मण्यांच्या लालसर प्रकाशाने दाही दिशा जणू कुंकवाने माखल्यासारख्या लाल दिसत आहेत, ज्यांनी मदांध हत्तीच्या कातडीचे विशाल वस्त्र (उत्तरीय) पांघरले आहे, अशा सर्व भूतांचे पालन करणाऱ्या अद्भुत महादेवांमध्ये माझे मन नेहमी आनंदी राहो.
सहस्रलोचनप्रभृत्यशेषलेखशेखर प्रसूनधूलिधोरणीविधूसराङ्घ्रिपीठभूः ।
भुजङ्गराजमालया निबद्धजाटजूटकः श्रियै चिराय जायतां चकोरबन्धुशेखरः ॥५॥
मराठी अर्थ: इंद्र आणि इतर सर्व देवांच्या मस्तकावरील फुलांच्या परागकणांनी ज्यांचे चरणकमळ धुरकट (पावन) झाले आहेत, ज्यांनी आपल्या जटांना नागांच्या राजाने बांधून ठेवले आहे आणि ज्यांच्या मस्तकावर चकोराचा सखा चंद्र विराजमान आहे, ते शिव मला चिरंतन ऐश्वर्य आणि समृद्धी प्रदान करोत.
ललाटचत्वरज्वलद्धनञ्जयस्फ़ुलिङ्गभा निपीतपञ्चसायकं नमन्निलिम्पनायकम् ।
सुधामयूखलेखया विराजमानशेखरं महाकपालिसम्पदे शिरोजटालमस्तु नः ॥६॥
मराठी अर्थ: ज्यांनी आपल्या कपाळावरील धगधगत्या तिसऱ्या नेत्राच्या अग्नीने कामदेवाला भस्म केले, ज्यांना सर्व देवांचे राजे वंदन करतात, आणि जे अमृतासारखा प्रकाश देणाऱ्या चंद्राने सुशोभित आहेत, अशा महाकपाली शिवांच्या जटा आम्हाला परम ऐश्वर्य देवोत.
करालभालपट्टिकाधगद्धगद्धगज्ज्वल द्धनञ्जयाहुतीकृतप्रचण्डपञ्चसायके ।
धराधरेन्द्रनन्दिनीकुचाग्रचित्रपत्रक प्रकल्पनैकशिल्पिनि त्रिलोचने रतिर्मम ॥७॥
मराठी अर्थ: ज्यांनी आपल्या कपाळावरील धगधगणाऱ्या तिसऱ्या डोळ्यातील अग्नीमध्ये पाच बाण असणाऱ्या कामदेवाची आहुती दिली, जे माता पार्वतीच्या सौंदर्याचे रक्षण करणारे एकमेव कलाकार आहेत, अशा तीन डोळे असणाऱ्या महादेवांच्या ठायी माझी भक्ती स्थिर राहो.
नवीनमेघमण्डलीनिरुद्धदुर्धरस्फ़ुरत् कुहूनिशीथिनीतमःप्रबन्धबद्धकन्धरः ।
निलिम्पनिर्झरीधरस्तनोतु कृत्तिसिन्धुरः कलानिधानबन्धुरः श्रियं जगद्धुरन्धरः ॥८॥
मराठी अर्थ: नवीन ढगांच्या समूहाने वेढलेल्या रात्रीच्या काळोखाप्रमाणे ज्यांचा गळा निळा (कंठ) आहे, ज्यांनी गंगेला धारण केले आहे, जे गजचर्म परिधान करतात आणि जे संपूर्ण जगाचा भार वाहतात, ते कलानिधी महादेव आमचे ऐश्वर्य वाढवोत.
प्रफुल्लनीलपङ्कजप्रपञ्चकालिमप्रभा वलम्बि कण्ठकन्दलीरुचिप्रबद्धकन्धरम् ।
स्मरच्छिदं पुरच्छिदं भवच्छिदं मखच्छिदं गजच्छिदन्धकच्छिदं तमन्तकच्छिदं भजे ॥९॥
मराठी अर्थ: उमललेल्या निळ्या कमळाच्या काळ्या रंगासारखा ज्यांच्या गळ्याचा रंग सुंदर भासतो, जे कामदेव, त्रिपुरासुर, संसाररूपी बंधने, दक्षाचा यज्ञ, हत्तीरूपी राक्षस, अंधकासुर आणि स्वतः यमराज (काल) यांचाही नाश करणारे आहेत, अशा महादेवांची मी आराधना करतो.
अखर्वसर्वमङ्गलाकलाकदम्बमञ्जरी रसप्रवाहमाधुरीविजृम्भणामधुव्रतम् ।
स्मरान्तकं पुरान्तकं भवान्तकं मखान्तकं गजान्तकान्धकान्तकं तमन्तकान्तकं भजे ॥१०॥
मराठी अर्थ: माता पार्वतीच्या सर्व कल्याणकारी कलांच्या मधुर रसाचा आस्वाद घेणारे जे भ्रमरासारखे आहेत, जे कामदेव, त्रिपुरासुर, जन्म-मृत्यूचे चक्र, दक्षाचा यज्ञ, आणि यमराज यांचे संकट दूर करणारे आहेत, अशा शिवांना मी शरण जातो.
जयत्वदभ्रविभ्रमभ्रमद्भुजङ्गमश्वस द्विनिर्गमत्क्रमस्फ़ुरत्करालभालहव्यवाट् ।
धिमिद्धिमिद्धिमिध्वनन्मृदङ्गतुङ्गमङ्गल ध्वनिक्रमप्रवर्तितप्रचण्डताण्डवः शिवः ॥११॥
मराठी अर्थ: ज्यांच्या अफाट तांडवाच्या फिरकीमुळे घाबरलेल्या सर्पांच्या फुत्काराने कपाळावरील अग्नी अधिकच तीव्र झाला आहे, आणि मृदंगाच्या 'धिमि-धिमि' अशा मंगल आवाजावर जे प्रचंड तांडव करत आहेत, अशा भगवान शिवांचा नेहमीच जयजयकार असो.
दृषद्विचित्रतल्पयोर्भुजङ्गमौक्तिकस्रजोर् गरिष्ठरत्नलोष्टयोः सुहृद्विपक्षपक्षयोः ।
तृणारविन्दचक्षुषोः प्रजामहीमहेन्द्रयोः समप्रवृत्तिकः कदा सदाशिवं भजाम्यहम् ॥१२॥
मराठी अर्थ: दगड आणि मऊ बिछाना, साप आणि मोत्यांची माळ, मौल्यवान रत्न आणि मातीचा ढेकूळ, मित्र आणि शत्रू, गवत आणि कमळायुक्त डोळे, सामान्य प्रजा आणि चक्रवर्ती राजा... या सर्वांकडे मी कधी समान दृष्टीने पाहू शकेन? आणि अशा निर्विकार अवस्थेत मी कधी सदाशिवाची आराधना करू शकेन?
कदा निलिम्पनिर्झरीनिकुञ्जकोटरे वसन् विमुक्तदुर्मतिः सदा शिरःस्थमञ्जलिं वहन् ।
विमुक्तलोललोचनो ललामभाललग्नकः शिवेति मन्त्रमुच्चरन् कदा सुखी भवाम्यहम् ॥१३॥
मराठी अर्थ: गंगेच्या किनाऱ्यावर असलेल्या एखाद्या गुहेत राहून, डोक्यावर हात जोडून, चंचल इच्छांचा त्याग करून आणि कपाळावर ध्यान केंद्रित करून मी कधी केवळ 'शिव-शिव' या मंत्राचा जप करत परम सुखाची अनुभूती घेईन?
इमं हि नित्यमेवमुक्तमुत्तमोत्तमं स्तवं पठन्स्मरन्ब्रुवन्नरो विशुद्धिमेतिसन्ततम् ।
हरे गुरौ सुभक्तिमाशु याति नान्यथा गतिं विमोहनं हि देहिनां सुशङ्करस्य चिन्तनम् ॥१४॥
मराठी अर्थ: जो मनुष्य या अत्यंत पवित्र आणि श्रेष्ठ स्तोत्राचे रोज पठण करतो, स्मरण करतो किंवा ऐकतो, तो नेहमी शुद्ध आणि पवित्र राहतो. त्याला जगद्गुरु शिवाच्या चरणी उत्तम भक्ती प्राप्त होते. शिवाच्या चिंतनामुळे मोहाचा नाश होतो आणि त्याला उत्तम गती मिळते.
पूजावसानसमये दशवक्त्रगीतं यः शम्भुपूजनपरं पठति प्रदोषे ।
तस्य स्थिरां रथगजेन्द्रतुरङ्गयुक्तां लक्ष्मीं सदैव सुमुखीं प्रददाति शम्भुः ॥१५॥
मराठी अर्थ: जो मनुष्य संध्याकाळी (प्रदोष काळात) पूजा संपल्यानंतर रावणाने रचलेल्या या शिवतांडव स्तोत्राचे पठण करतो, त्याला भगवान शिव रथ, हत्ती, घोडे यांनी युक्त असे स्थिर ऐश्वर्य आणि लक्ष्मी सदैव प्रसन्न ठेवतात.
॥ इति श्रीरावणकृतं शिवतांडवस्तोत्रं संपूर्णम् ॥
शिवतांडव स्तोत्र पठणाचे फायदे (फलश्रुती - Benefits of Shiv Tandav Stotra)
नकारात्मक ऊर्जा नष्ट होते: या स्तोत्राच्या उच्चारणाने घरातील आणि मनातील सर्व प्रकारची नकारात्मक ऊर्जा निघून जाते.
वाणीमध्ये शुद्धता येते: यातील कठीण संस्कृत शब्दांचा उच्चार केल्याने उच्चार स्पष्ट होतात आणि वाणीत तेज येते.
मानसिक शांती: नैराश्य आणि मानसिक ताणतणाव दूर होऊन मन शांत आणि एकाग्र होते.
ऐश्वर्य आणि लक्ष्मी प्राप्ती: प्रदोष काळात याचे वाचन केल्याने आर्थिक अडचणी दूर होतात आणि स्थिर लक्ष्मी प्राप्त होते, असा उल्लेख स्वतः या स्तोत्रात आहे.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ - Frequently Asked Questions)
१. शिवतांडव स्तोत्र कोणी लिहिले आहे ?
उत्तर: शिवतांडव स्तोत्राची रचना लंकापती रावण याने केली आहे. तो महादेवांचा परम भक्त होता.
२. शिवतांडव स्तोत्र कधी म्हणावे ?
उत्तर: हे स्तोत्र तुम्ही रोज सकाळी किंवा संध्याकाळी पूजा करताना म्हणू शकता. विशेषतः प्रदोष काळात (संध्याकाळी) याचे पठण करणे अत्यंत शुभ मानले जाते.
३. महिला शिवतांडव स्तोत्र वाचू शकतात का ?
उत्तर: होय, महिला किंवा कोणीही व्यक्ती भक्तीभावाने आणि शुद्ध अंतःकरणाने या स्तोत्राचे पठण करू शकते.
४. शिवतांडव स्तोत्र रोज वाचल्याने काय होते ?
उत्तर: यामुळे आत्मविश्वास वाढतो, मानसिक भीती नष्ट होते आणि जीवनात सुख-समृद्धी येते.