॥ श्रीरामरक्षास्तोत्रम् ॥
(सार्थ मराठी अनुवादासह)
॥ श्रीगणेशायनम: ॥
अस्य श्रीरामरक्षास्तोत्रमन्त्रस्य । बुधकौशिक ऋषि: । श्रीसीतारामचंद्रोदेवता । अनुष्टुप् छन्द: । सीता शक्ति: । श्रीमद्हनुमान् कीलकम् । श्रीसीतारामचंद्रप्रीत्यर्थे जपे विनियोग: ॥
मराठी अर्थ: या रामरक्षा स्तोत्र मंत्राचे ऋषी 'बुधकौशिक' आहेत, देवता 'श्रीसीतारामचंद्र' आहेत, छन्द 'अनुष्टुप्' आहे, शक्ती 'सीता' आहे, कीलक (किल्ली) 'श्रीमद् हनुमान' आहेत आणि श्रीसीतारामचंद्रांच्या प्रित्यर्थ (कृपाप्रसादासाठी) हा जप केला जात आहे.
॥ अथ ध्यानम् ॥
ध्यायेदाजानुबाहुं धृतशरधनुषं बद्धपद्मासनस्थं।
पीतं वासोवसानं नवकमलदलस्पर्धिनेत्रं प्रसन्नम् ॥
वामांकारूढसीता मुखकमलमिलल्लोचनं नीरदाभं।
नानालंकारदीप्तं दधतमुरुजटामण्डलं रामचंद्रम् ॥
॥ इति ध्यानम् ॥
मराठी अर्थ: ज्यांचे हात गुडघ्यांपर्यंत लांब आहेत, ज्यांनी हातामध्ये धनुष्य-बाण धारण केले आहे, जे पद्मासन घालून बसले आहेत, ज्यांनी पिवळे वस्त्र (पीतांबर) परिधान केले आहे, ज्यांचे डोळे नवीन उमललेल्या कमळाच्या पाकळ्यांसारखे सुंदर असून चेहरा प्रसन्न आहे; ज्यांच्या डाव्या मांडीवर बसलेल्या माता सीतेच्या मुखकमलाकडे ज्यांचे नेत्र लागलेले आहेत, ज्यांची कांती सजल मेघासारखी (शामल) आहे, जे विविध अलंकारांनी भूषीत आहेत आणि ज्यांनी डोक्यावर जटाभार धारण केला आहे, अशा श्रीरामचंद्रांचे मी ध्यान करतो.
चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम्।
एकैकमक्षरं पुंसां महापातकनाशनम् ॥१॥
मराठी अर्थ: प्रभू श्रीरामचंद्रांचे चरित्र शंभर कोटी श्लोकांमध्ये विस्तारलेले आहे. या चरित्रातील एक-एक अक्षर मानवाच्या मोठ्या (महाभयंकर) पापांचा नाश करणारे आहे.
ध्यात्वा नीलोत्पलश्यामं रामं राजीवलोचनम्।
जानकीलक्ष्मणोपेतं जटामुकुटमण्डितम् ॥२॥
मराठी अर्थ: नीलकमळासारखे शामल वर्ण असलेल्या, कमलनेत्र असलेल्या, माता जानकी आणि बंधू लक्ष्मण यांच्यासह असलेल्या आणि डोक्यावर जटांचा मुकुट धारण केलेल्या श्रीरामाचे ध्यान करून...
सासितूणधनुर्बाणपाणिं नक्तं चरान्तकम्।
स्वलीलया जगत्त्रातुमाविर्भूतमजं विभुम् ॥३॥
मराठी अर्थ: ज्यांच्या हातात तलवार, भाता, धनुष्य आणि बाण आहे, जे राक्षसांचा (निशाचरांचा) नाश करणारे आहेत, जे जन्मापलीकडचे (अजन्मा) आणि सर्वव्यापी असून केवळ आपल्या लीलेने या जगाचे रक्षण करण्यासाठी अवतीर्ण झाले आहेत...
रामरक्षां पठेत्प्राज्ञ: पापघ्नीं सर्वकामदाम्।
शिरो मे राघव: पातु भาลं दशरथात्मज: ॥४॥
मराठी अर्थ: अशा प्रभू श्रीरामांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करणाऱ्या आणि पापांचा नाश करणाऱ्या 'रामरक्षेचे' शहाण्या माणसाने पठण करावे. रघुकुलात जन्मलेले श्रीराम माझ्या डोक्याचे (शिर) रक्षण करोत आणि दशरथाचे पुत्र माझ्या कपाळाचे (भाल) रक्षण करोत.
कौसल्येयो दृशौ पातु विश्वामित्रप्रिय: श्रुती।
घ्राणं पातु मखत्राता मुखं सौमित्रिवत्सल: ॥५॥
मराठी अर्थ: कौसल्येचे सुपुत्र माझ्या डोळ्यांचे रक्षण करोत, विश्वामित्रांचे लाडके प्रभू माझ्या कानांचे रक्षण करोत. यज्ञाचे रक्षण करणारे माझ्या नाकाचे आणि लक्ष्मणभक्त (सौमित्रिवत्सल) माझ्या मुखाचे रक्षण करोत.
जिह्वां विद्यानिधि: पातु कण्ठं भरतवंदित:।
स्कन्धौ दिव्यायुध: पातु भुजौ भग्नेशकार्मुक: ॥६॥
मराठी अर्थ: विद्यांचे भांडार असलेले श्रीराम माझ्या जिभेचे रक्षण करोत, भरताने वंदन केलेले श्रीराम माझ्या कंठाचे रक्षण करोत. दिव्य शस्त्रे धारण करणारे माझ्या खांद्यांचे आणि शिवधनुष्य भंग करणारे माझ्या बाहूंचे (हात) रक्षण करोत.
करौ सीतपति: पातु हृदयं जामदग्न्यजित्।
मध्यं पातु खरध्वंसी नाभिं जाम्बवदाश्रय: ॥७॥
मराठी अर्थ: माता सीतेचे पती माझ्या हातांच्या पाऊलांचे रक्षण करोत, परशुरामांना जिंकणारे माझ्या हृदयाचे रक्षण करोत. खर नावाच्या राक्षसाचा वध करणारे माझ्या शरीराच्या मध्यभागाचे आणि जांबवंताला आश्रय देणारे माझ्या नाभीचे रक्षण करोत.
सुग्रीवेश: कटी पातु सक्थिनी हनुमत्प्रभु:।
ऊरू रघुत्तम: पातु रक्ष:कुलविनाशकृत् ॥८॥
मराठी अर्थ: सुग्रीवाचे स्वामी माझ्या कंबरेचे रक्षण करोत, हनुमंताचे प्रभू माझ्या मांड्यांच्या सांध्यांचे रक्षण करोत. रघुकुलात श्रेष्ठ आणि राक्षसकुलाचा विनाश करणारे श्रीराम माझ्या मांड्यांचे रक्षण करोत.
जानुनी सेतुकृत्पातु जंघे दशमुखान्तक:।
पादौ बिभीषणश्रीद: पातु रामोऽखिलं वपु: ॥९॥
मराठी अर्थ: समुद्रावर सेतू बांधणारे माझ्या गुडघ्यांचे रक्षण करोत, रावणाचा (दशमुखाचा) अंत करणारे माझ्या नडगीचे रक्षण करोत. बिभीषणाला ऐश्वर्य देणारे माझ्या पायांचे रक्षण करोत आणि प्रभू श्रीराम माझ्या संपूर्ण शरीराचे (वपु) रक्षण करोत.
एतां रामबलोपेतां रक्षां य: सुकृती पठेत्।
स चिरायु: सुखी पुत्री विजयी विनयी भवेत् ॥१०॥
मराठी अर्थ: या श्रीरामचंद्रांच्या शक्तीने युक्त असलेल्या रामरक्षेचे जो पुण्यवान माणूस पठण करतो, तो दीर्घायुषी, सुखी, पुत्रवान, विजयी आणि विनयशील होतो.
पातालभूतलव्योम चारिणश्छद्मचारिण:।
न द्र्ष्टुमपि शक्तास्ते रक्षितं रामनामभि: ॥११॥
मराठी अर्थ: पाताळात, पृथ्वीवर किंवा आकाशात फिरणारे आणि कपटाने वागणारे दुष्ट जीव, रामनामाचे रक्षण कवच असलेल्या व्यक्तीकडे वाकड्या नजरेने पाहू देखील शकत नाहीत.
रामेति रामभद्रेति रामचंद्रेति वा स्मरन्।
नरो न लिप्यते पापै भुक्तिं मुक्तिं च विन्दति ॥१२॥
मराठी अर्थ: 'राम', 'रामभद्र' किंवा 'रामचंद्र' या नावांचे स्मरण करणारा मनुष्य कधीही पापाने लिप्त होत नाही, तो या जगात सर्व सुखे भोगून शेवटी मोक्ष (मुक्ती) प्राप्त करतो.
जगज्जेत्रैकमन्त्रेण रामनाम्नाभिरक्षितम्।
य: कण्ठे धारयेत्तस्य करस्था: सर्वसिद्धय: ॥१३॥
मराठी अर्थ: संपूर्ण जगाला जिंकणाऱ्या या रामनाम रुपी मंत्राचे कवच जो मनुष्य आपल्या कंठात (गळ्यात) धारण करतो, सर्व सिद्धी त्याच्या हातामध्ये (वश मध्ये) असतात.
वज्रपंजरनामेदं यो रामकवचं स्मरेत्।
अव्याहताज्ञ: सर्वत्र लभते जयमंगलम् ॥१४॥
मराठी अर्थ: 'वज्रपंजर' नावाच्या या रामकवचाचे जो स्मरण करतो, त्याची आज्ञा कुठेही मोडली जात नाही आणि त्याला सर्वत्र विजय व कल्याण लाभते.
आदिष्टवान्यथा स्वप्ने रामरक्षामिमां हर:।
तथा लिखितवान् प्रात: प्रबुद्धो बुधकौशिक: ॥१५॥
मराठी अर्थ: भगवान शंकरांनी रात्री स्वप्नात जशी ही रामरक्षा आदेशित केली (सांगितली), तशीच सकाळी उठल्यावर बुधकौशिक ऋषींनी ती लिहून काढली.
आराम: कल्पवृक्षाणां विराम: सकलापदाम्।
अभिरामस्त्रिलोकानां राम: श्रीमान् स न: प्रभु: ॥१६॥
मराठी अर्थ: जे कल्पवृक्षांच्या बागेसारखे (सर्व देणारे) आहेत, सर्व आपत्तींना पूर्णविराम देणारे आहेत आणि तिन्ही लोकांमध्ये सर्वात सुंदर आहेत, ते श्रीमंत प्रभू श्रीराम आमचे स्वामी आहेत.
तरुणौ रूपसंपन्नौ सुकुमारौ महाबलौ।
पुण्डरीकविशालाक्षौ चीरकृष्णाजिनाम्बरौ ॥१७॥
मराठी अर्थ: जे तरुण, रूपवान, सुकुमार परंतु महाबलाढ्य आहेत; ज्यांचे डोळे पांढऱ्या कमळासारखे मोठे आहेत आणि ज्यांनी वल्कले व मृगचर्म परिधान केले आहे...
फलमूलाशिनौ दान्तौ तापसौ ब्रह्मचारिणौ।
पुत्रौ दशरथस्यैतौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ ॥१८॥
मराठी अर्थ: जे फळे आणि मुळे खाऊन राहतात, संयमी आहेत, तपस्वी आणि ब्रह्मचारी आहेत, असे राजा दशरथाचे पुत्र राम आणि लक्ष्मण हे दोन्ही भाऊ...
शरण्यौ सर्वसत्वानां श्रेष्ठौ सर्वधनुष्मताम्।
रक्ष:कुलनिहन्तारौ त्रायेतां नो रघूत्तमौ ॥१९॥
मराठी अर्थ: जे सर्व प्राण्यांना शरण देणारे, सर्व धनुर्धाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ आणि राक्षस कुळाचा नाश करणारे आहेत, ते रघुकुलातील श्रेष्ठ राम-लक्ष्मण आमचे रक्षण करोत.
आत्तसज्जधनुषा विषुस्पृशा वक्षयाशुगनिषंग सङ्गिनौ।
रक्षणाय मम रामलक्ष्मणावग्रत: पथि सदैव गच्छताम् ॥२०॥
मराठी अर्थ: हातामध्ये धनुष्य सज्ज केलेले, बाणाला स्पर्श करणारे आणि कधीही न संपणाऱ्या बाणांचा भाता पाठीवर बाळगलेले राम आणि लक्ष्मण माझ्या रक्षणासाठी मार्गावर नेहमी माझ्या पुढे चालोत.
संनद्ध: कवची खड्गी चापबाणधरो युवा।
गच्छन्मनोरथोऽस्माकं राम: पातु सलक्ष्मण: ॥२१॥
मराठी अर्थ: युद्धासाठी सज्ज असलेले, कवच घातलेले, हातात तलवार आणि धनुष्यबाण घेतलेले तरुण श्रीराम लक्ष्मणासह चालून आमच्या सर्व मनोकामनांचे रक्षण करोत.
रामो दाशरथि: शूरो लक्ष्मणानुचरो बली।
काकुत्स्थ: पुरुष: पूर्ण: कौसल्येयो रघूत्तम: ॥२२॥
मराठी अर्थ: राम, दाशरथी (दशरथपुत्र), शूर, सोबतीला लक्ष्मण असलेला बली, काकुत्स्थ, पूर्ण पुरुष, कौसल्येय (कौसल्यापुत्र) आणि रघूत्तम...
वेदान्तवेद्यो यज्ञेश: पुराणपुरुषोत्तम:।
जानकीवल्लभ: श्रीमानप्रमेय पराक्रम: ॥२३॥
मराठी अर्थ: वेदांताद्वारे जाणले जाणारे, यज्ञाचे स्वामी, पुराणातील पुरुषोत्तम, जानकीचे प्रियपती, शोभायमान आणि अफाट पराक्रम असलेले...
इत्येतानि जपेन्नित्यं मद्भक्त: श्रद्धयान्वित:।
अश्वमेधाधिकं पुण्यं संप्राप्नोति न संशय: ॥२४॥
मराठी अर्थ: माझ्या (प्रभूंच्या) भक्ताने या नामांचा नित्य श्रद्धेने जप करावा. असे केल्याने त्याला अश्वमेध यज्ञापेक्षाही अधिक पुण्य मिळते, यात शंका नाही.
रामं दूर्वादलश्यामं पद्माक्षं पीतवाससम्।
स्तुवन्ति नामभिर्दिव्यैर्न ते संसारिणो नर: ॥२५॥
मराठी अर्थ: दूर्वांच्या दलासारखे शामल वर्ण असलेल्या, कमलनेत्र असलेल्या आणि पिवळे वस्त्र परिधान केलेल्या श्रीरामाची जे दिव्य नामांनी स्तुती करतात, ते मनुष्य संसाराच्या (जन्म-मरण) फेऱ्यात अडकत नाहीत.
रामं लक्ष्मण पूर्वजं रघुवरं सीतापतिं सुंदरम्।
काकुत्स्थं करुणार्णवं गुणनिधिं विप्रप्रियं धार्मिकम्
राजेन्द्रं सत्यसंधं दशरथतनयं श्यामलं शान्तमूर्तिम्।
वन्दे लोकाभिरामं रघुकुलतिलकं राघवं रावणारिम् ॥२६॥
मराठी अर्थ: लक्ष्मणाचे थोरले बंधू, रघुकुलात श्रेष्ठ, माता सीतेचे पती, अत्यंत सुंदर, करुणेचे सागर, गुणांची खाण, ब्राह्मणांचे प्रिय, धार्मिक, राजांचे राजे, सत्याचे पालन करणारे, राजा दशरथाचे पुत्र, शामल वर्ण आणि शांत मूर्ती असलेले, संपूर्ण जगाला आनंद देणारे, रघुकुल टिळक आणि रावणाचे शत्रू असलेल्या राघवाला मी वंदन करतो.
रामाय रामभद्राय रामचंद्राय वेधसे।
रघुनाथाय नाथाय सीताया: पतये नम: ॥२७॥
मराठी अर्थ: राम, रामभद्र, रामचंद्र, विधाता (सृष्टीचे चालक), रघुनाथ, सर्वांचे स्वामी आणि माता सीतेचे पती असलेल्या भगवंताला माझा नमस्कार असो.
श्रीराम राम रघुनन्दन राम राम।
श्रीराम राम भरताग्रज राम राम।
श्रीराम राम रणकर्कश राम राम।
श्रीराम राम शरणं भव राम राम ॥२८॥
मराठी अर्थ: हे रघुनंदना श्रीरामा, हे भरताचे मोठे बंधू श्रीरामा, युद्धाच्या भूमीवर पराक्रम गाजवणारे रणकर्कश श्रीरामा, मला तुमच्या चरणांचा आश्रय (शरण) द्या.
श्रीरामचन्द्रचरणौ मनसा स्मरामि।
श्रीरामचन्द्रचरणौ वचसा गृणामि।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शिरसा नमामि।
श्रीरामचन्द्रचरणौ शरणं प्रपद्ये ॥२९॥
मराठी अर्थ: मी मनापासून श्रीरामचंद्रांच्या चरणांचे स्मरण करतो, मी माझ्या वाणीने श्रीरामचंद्रांच्या चरणांचे कीर्तन करतो, मी मस्तक टेकवून श्रीरामचंद्रांच्या चरणांना नमस्कार करतो आणि मी श्रीरामचंद्रांच्या चरणांना शरण जातो.
माता रामो मत्पिता रामचंन्द्र:।
स्वामी रामो मत्सखा रामचंद्र:।
सर्वस्वं मे रामचन्द्रो दयालुर् ।
नान्यं जाने नैव जाने न जाने ॥३०॥
मराठी अर्थ: श्रीराम हेच माझी माता आहेत, रामचंद्र हेच माझे पिता आहेत. श्रीराम माझे स्वामी आहेत आणि रामचंद्र माझे मित्र आहेत. ते दयाळू रामचंद्रच माझे सर्वस्व आहेत, त्यांच्याशिवाय मी दुसऱ्या कोणालाही जाणत नाही, अजिबात जाणत नाही.
दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य वामे तु जनकात्मजा।
पुरतो मारुतिर्यस्य तं वन्दे रघंदनम् ॥३१॥
मराठी अर्थ: ज्यांच्या उजव्या बाजूला लक्ष्मण आहेत, डाव्या बाजूला जनकनंदिनी सीता माता आहेत आणि समोर मारुती (हनुमान) हात जोडून उभे आहेत, अशा रघुनंदनाला मी वंदन करतो.
लोकाभिरामं रणरंगधीरं राजीवनेत्रं रघुवंशनाथम्।
कारुण्यरूपं करुणाकरंतं श्रीरामचंद्रं शरणं प्रपद्ये ॥३२॥
मराठी अर्थ: जगाला आनंद देणारे, युद्धभूमीवर धैर्य राखणारे, कमलनेत्र, रघुवंशाचे स्वामी, करुणेचे साक्षात रूप आणि करुणा करणारे अशा श्रीरामचंद्रांना मी शरण जातो.
मनोजवं मारुततुल्यवेगं जितेन्द्रियं बुद्धिमतां वरिष्ठम्।
वातात्मजं वानरयूथमुख्यं श्रीरामदूतं शरणं प्रपद्ये ॥३३॥
मराठी अर्थ: ज्यांचा वेग मनासारखा आणि वायूदेवासारखा वेगवान आहे, ज्यांनी आपल्या सर्व इंद्रियांवर विजय मिळवला आहे, जे बुद्धीवानांमध्ये श्रेष्ठ आहेत, जे पवनपुत्र आणि वानर सेनेचे मुख्य नायक आहेत, अशा प्रभू श्रीरामांच्या दूताला (हनुमंताला) मी शरण जातो.
कूजन्तं रामरामेति मधुरं मधुराक्षरम्।
आरुह्य कविताशाखां वन्दे वाल्मीकिकोकिलम् ॥३४॥
मराठी अर्थ: कविता रुपी झाडाच्या फांदीवर बसून 'राम राम' असे मधुर अक्षरांचे कुंजन करणाऱ्या वाल्मिकी रुपी कोकिळेला मी वंदन करतो.
आपदामपहर्तारं दातारं सर्वसंपदाम्।
लोकाभिरामं श्रीरामं भूयो भूयो नमाम्यहम् ॥३५॥
मराठी अर्थ: सर्व संकटांचे हरण करणाऱ्या, सर्व संपत्ती आणि सुख देणाऱ्या आणि जगाला आनंद देणाऱ्या प्रभू श्रीरामांना मी वारंवार नमस्कार करतो.
भर्जनं भवबीजानामर्जनं सुखसंपदाम्।
तर्जनं यमदूतानां रामरामेति गर्जनम् ॥३६॥
मराठी अर्थ: 'राम राम' अशी गर्जना (जप) करणे म्हणजे जन्म-मरणाच्या फेऱ्याचे बीज भाजून टाकणे (नष्ट करणे), सर्व सुख-संपत्ती मिळवणे आणि यमदूतांना दूर पळवून लावण्यासारखे आहे.
रामो राजमणि: सदा विजयते रामं रमेशं भजे।
रामेणाभिहता निशाचरचमू रामाय तस्मै नम:।
रामान्नास्ति परायणं परतरं रामस्य दासोऽस्म्यहम्।
रामे चित्तलय: सदा भवतु मे भो राम मामुद्धर ॥३७॥
मराठी अर्थ: राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेले श्रीराम नेहमी विजयी होतात, मी लक्ष्मीपती रामचंद्रांचे भजन करतो. ज्या श्रीरामांनी राक्षसांच्या सेनेचा नाश केला, त्या श्रीरामांना माझा नमस्कार असो. श्रीरामांपेक्षा श्रेष्ठ असे दुसरे कोणतेही स्थान नाही, मी श्रीरामांचा दास आहे. माझे चित्त (मन) सदैव श्रीरामांच्या चरणी लीन राहो. हे रामा, माझा या संसारातून उद्धार करा.
राम रामेति रामेति रमे रामे मनोरमे।
सहस्रनाम तत्तुल्यं रामनाम वरानने ॥३८॥
मराठी अर्थ: (भगवान शिव पार्वतीला म्हणतात) हे सुमुखी! मी नेहमी 'राम राम राम' अशा मनोरम रामनामात रममाण असतो. राम हे एकच नाम विष्णूच्या हजार नावांच्या (विष्णुसहस्रनाम) बरोबरीचे आहे.
इति श्रीबुधकौशिकविरचितं श्रीरामरक्षास्तोत्रं संपूर्णम् ॥
॥ श्री सीतारामचंद्रार्पणमस्तु ॥