ऋग्वेदातील 'श्री सूक्तम्' हे आद्यशक्ती, धन-धान्य आणि समृद्धीची देवी माता महालक्ष्मीला प्रसन्न करणारे अत्यंत पवित्र आणि प्रभावी सूक्त आहे. ज्या घरात दररोज किंवा दर शुक्रवारी श्री सूक्ताचे शुद्ध उच्चारांसह पठण किंवा हवन होते, तिथे दारिद्र्य कधीही टिकत नाही आणि अखंड लक्ष्मीचा वास राहतो.
॥ श्री सूक्तम् ॥
(सार्थ मराठी अनुवादासह)
हिरण्यवर्णां हरिणीं सुवर्णरजतस्रजाम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१॥
मराठी अर्थ: हे सर्वज्ञ अग्निदेवा ! सोन्यासारखा पिवळा रंग असलेल्या, हरिणीसारख्या अत्यंत चपळ व पवित्र, सोन्या-चांदीचे हार परिधान केलेल्या आणि चंद्राप्रमाणे शीतल प्रकाश देणाऱ्या त्या प्रकाशमान लक्ष्मी देवीला माझ्यासाठी येथे आवाहित करा.
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिमीम् ।
यस्यां हिरण्यं विन्देयं गामश्वं पुरुषानहम् ॥२॥
मराठी अर्थ: हे अग्निदेवा! माझ्यासाठी त्या लक्ष्मी देवीला बोलवा जी मला कधीही सोडून जाणार नाही. ज्या देवीच्या कृपेने मला सोने, गायी, घोडे आणि उत्तम सेवक-पुत्रादी सुख प्राप्त होईल.
अश्वपूर्वां रथमध्यां हस्तिनादप्रबोधिनीम् ।
श्रियं देवीमुपह्वये श्रीर्मा देवी जुषताम् ॥३॥
मराठी अर्थ: ज्या देवीच्या स्वागतासाठी पुढे घोडे धावत आहेत, जी भव्य रथाच्या मध्यभागी विराजमान आहे आणि हत्तींच्या गजघोषाने (चिंकाराने) जी प्रबोधित (जागृत) होते, अशा सर्वैश्वर्यसंपन्न श्री लक्ष्मी देवीला मी बोलावतो आहे. ती माझ्या घरात निवास करो.
कां सोस्मितां हिरण्यप्राकारामार्द्रां ज्वलन्तीं तृप्तां तर्पयन्तीम् ।
पद्मे स्थितां पद्मवर्णां त्वामिहोपह्वये श्रियम् ॥४॥
मराठी अर्थ: चेहऱ्यावर मधुर हास्य असलेल्या, सोन्याच्या तटबंदीसारखे तेज असलेल्या, करुणेने ओल्या चिंब झालेल्या, दैदिप्यमान, स्वतः पूर्ण तृप्त आणि भक्तांना तृप्त करणाऱ्या, कमळात बसलेल्या आणि कमळासारखाच वर्ण असलेल्या हे लक्ष्मी देवी, मी तुला येथे बोलावतो आहे.
चन्द्रां प्रभासां यशसा ज्वलन्तीं श्रियं लोके देवजुष्टामुदाराम् ।
तां पद्मिनीमीं शरणमहं प्रपद्येऽलक्ष्मीर्मे नश्यतां त्वां वृणे ॥५॥
मराठी अर्थ: चंद्रासारखी आल्हाददायक, यशाने झळाळणारी, देवगणांनी पूजिलेली आणि अत्यंत उदार अशा कमळधारिणी लक्ष्मी देवीच्या चरणी मी शरण आलो आहे. तुझ्या कृपेने माझ्या घरातील अलक्ष्मी (दारिद्र्य) नेहमीसाठी नष्ट होवो.
आदित्यवर्णे तपसोऽधिजातो वनस्पतिस्तव वृक्षोऽथ बिल्वः ।
तस्य फलानि तपसा नुदन्तु मायान्तरायाश्च बाह्या अलक्ष्म्यः ॥६॥
मराठी अर्थ: सूर्यासारखे तेज असलेल्या हे देवी! तुझ्या तीव्र तपातून वनस्पतींमध्ये श्रेष्ठ असा 'बिल्ववृक्ष' (बेलाचे झाड) निर्माण झाला. त्या बिल्ववृक्षाची फळे आमच्या बुद्धीतील अज्ञान, घरातील आंतरिक आणि बाह्य दारिद्र्य नष्ट करोत.
उपैतु मां देवसखः कीर्तिश्च मणिना सह ।
प्रादुर्भूतोऽस्मि राष्ट्रेऽस्मिन् कीर्तिमृद्धिं ददातु मे ॥७॥
मराठी अर्थ: कुबेर (देवांचा मित्र) आणि कीर्ती मणी रत्नांसह माझ्याकडे येवोत. मी या राष्ट्रात (समाजात) जन्माला आलो आहे, म्हणून मला उत्तम कीर्ती, ऐश्वर्य आणि समृद्धी प्रदान कर.
क्षुत्पिपासामलां ज्येष्ठामलक्ष्मीं नाशयाम्यहम् ।
अभूतिमसमृद्धिं च सर्वां निर्णुद मे गृहात् ॥८॥
मराठी अर्थ: भूक आणि तहान यांनी व्याकुळ असणाऱ्या लक्ष्मीच्या मोठ्या बहिणीला (अलक्ष्मीला/ज्येष्ठा देवीला) मी माझ्या घरातून दूर करतो. हे देवी! तू माझ्या घरातील सर्व प्रकारची गरिबी आणि असमृद्धी समूळ नष्ट कर.
गन्धद्वारां दुराधर्षां नित्यपुष्टां करीषिणीम् ।
ईश्वरीं सर्वभूतानां तामिहोपह्वये श्रियम् ॥९॥
मराठी अर्थ: जी सुगंधाचे द्वार आहे (जिथे सुगंधी वातावरण असते तिथे राहणारी), जिला कोणीही पराभूत करू शकत नाही, जी नेहमी धनधान्याने पुष्ट (समृद्ध) असते, जिच्याकडे शेतीची सुपीकता (करीषिणी) आहे आणि जी सर्व प्राणिमात्रांची स्वामिनी आहे, अशा लक्ष्मीला मी आवाहित करतो.
मनसः काममाकूतिं वाचः सत्यमशीमहि ।
पशूनां रूपमन्नस्य मयि श्रीः श्रयतां यशः ॥१०॥
मराठी अर्थ: माझ्या मनातील सात्त्विक इच्छा पूर्ण होवोत, माझ्या वाणीत सत्यता येवो. माझ्या घरात गायी-पशूंचे सुख, भरपूर अन्नधान्य आणि उत्तम यश-कीर्ती यांचा नेहमीसाठी आश्रय राहो.
कर्दमेन प्रजाभूता मयि सम्भव कर्दम ।
श्रियं वासय मे कुले मातरं पद्ममालिनीम् ॥११॥
मराठी अर्थ: 'कर्दम' ऋषींच्या माध्यमातून माता लक्ष्मी प्रगट झाली. हे कर्दमा! तुम्ही माझ्या हृदयात आणि घरात निवास करा. तसेच कमळांची माळ परिधान करणाऱ्या तुमच्या माता लक्ष्मीला माझ्या कुळात (घरात) सदैव राहण्यासाठी प्रसन्न करा.
आपः सृजन्तु स्निग्धानि चिक्लीत वस मे गृहे ।
च नि वासय देवि मातरं श्रियं मे कुले ॥१२॥
मराठी अर्थ: जलदेवतांनी स्निग्ध आणि शुभ पदार्थांची निर्मिती करावी. लक्ष्मीपुत्र 'चिक्लीत' तुम्ही माझ्या घरात निवास करा आणि तुमच्या माता लक्ष्मीलाही माझ्या कुळात स्थिर राहण्यास सांगा.
आर्द्रां पुष्करिणीं पुष्टिं पिङ्गलां पद्ममालिनीम् ।
चन्द्रां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१३॥
मराठी अर्थ: दयाळू अंतःकरण असलेल्या, हत्तींमार्फत जलाभिषेक करून घेणाऱ्या, सर्वांचे पोषण करणाऱ्या, पिवळसर वर्ण असलेल्या, कमळाची माळ घालणाऱ्या, चंद्रासारख्या शीतल आणि सुवर्णमयी लक्ष्मीला, हे अग्निदेवा! माझ्यासाठी बोलावा.
आर्द्रां यः करिणीं यष्टिं सुवर्णां हेममालिनीम् ।
सूर्यां हिरण्मयीं लक्ष्मीं जातवेदो म आवह ॥१४॥
मराठी अर्थ: दुष्टांना दंड देण्याचे सामर्थ्य ठेवणाऱ्या, सुवर्णासारख्या चमकणाऱ्या, सोन्याचे दागिने घालणाऱ्या, सूर्यासारख्या तेजस्वी आणि हिरण्मयी लक्ष्मीला, हे अग्निदेवा! माझ्यासाठी येथे घेऊन या.
तां म आवह जातवेदो लक्ष्मीमनपगामिमीम् ।
यस्यां हिरण्यं प्रभूतं गावो दास्योऽश्वान्विन्देयं पुरुषानहम् ॥१५॥
मराठी अर्थ: हे अग्निदेवा! माझ्यासाठी त्या कधीही सोडून न जाणाऱ्या लक्ष्मीला बोलवा; ज्या लक्ष्मीच्या केवळ कटाक्षाने मला भरपूर सोने, गायी, दासी, घोडे आणि उत्तम पुत्र-पौत्रांचे सुख लाभेल.
यः शुचिः प्रयतो भूत्वा जुहुयादाज्यमन्वहम् ।
श्रियः पञ्चदशर्चं च श्रीकामः सततं जपेत् ॥१६॥
मराठी अर्थ: ज्या मनुष्याला ऐश्वर्य आणि लक्ष्मीची प्राप्ती करून घ्यायची आहे, त्याने दररोज पवित्र आणि संयमी होऊन तुपाची आहुती द्यावी आणि श्री सूक्ताच्या या १६ ऋचांचे (श्लोकांचे) नित्य पठण करावे.
॥ इति ऋग्वेदोक्तं श्री सूक्तं संपूर्णम् ॥
॥ ॐ महालक्ष्म्यै नमः ॥
श्री सूक्तम् पठणाचे नियम आणि उदंड फायदे
शुक्रवारचे महत्त्व: दर शुक्रवारी सकाळी किंवा संध्याकाळी गाईच्या तुपाचा दिवा लावून श्री सूक्ताचे ११ वेळा पठण केल्याने कर्जातून मुक्ती मिळते.
अभिषेक विधी: श्री सूक्ताचे पठण करत महालक्ष्मीच्या मूर्तीवर किंवा श्रीयंत्रावर दूध आणि पाण्याचा अभिषेक केल्यास घरातील दारिद्र्य नष्ट होते.
सुगंधी वातावरण: माता लक्ष्मीला सुवासिक गोष्टी आवडतात, त्यामुळे पठण करताना घरात भीमसेनी कापूर किंवा चंदनाची उदबत्ती नक्की लावावी.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQs)
प्रश्न १: श्री सूक्तम् कोणत्या वेदातील आहे?
उत्तर: श्री सूक्तम् हे हिंदू धर्मातील सर्वात प्राचीन वेद असलेल्या ऋग्वेदातील एक अत्यंत पवित्र आणि महत्त्वाचे सूक्त आहे.
प्रश्न २: श्री सूक्तात एकूण किती श्लोक (ऋचा) आहेत?
उत्तर: ऋग्वेदोक्त श्री सूक्तात मूळ १५ ऋचा आहेत आणि १६ व्या श्लोकात फलश्रुती (पठणाचे फायदे) दिलेली आहे.
प्रश्न ३: घरात ऐश्वर्य वाढवण्यासाठी श्री सूक्ताचा पाठ कधी करावा?
उत्तर: श्री सूक्ताचा पाठ रोज करणे उत्तम, पण शक्य नसल्यास दर शुक्रवारी, पौर्णिमेला आणि विशेषतः दिवाळीत धनत्रयोदशी व लक्ष्मीपूजनाच्या दिवशी याचे पठण अवश्य करावे.